یادداشت مهمان، حسین شیرزاد – تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی: در دنیای امروز صندوقهای ثروت ملی (SWFs) نهادهای ملیاند که وظیفه سرمایهگذاری درآمدهای عمومی در طرحهایی را به عهده دارند که سود مالی و منافع عمومی استراتژیک را فراهم میکنند. این صندوقها نقش محوری فزایندهای در سرمایهگذاریهای مستقیم خارجی از جمله در حوزه غذا و کشاورزی ایفا میکنند و از مشارکتکنندگان مالی مهم در تغییرات سیستم کشاورزی-غذایی در سراسر جهان هستند.
معمولا شوکهای سیستم کشاورزی-غذایی اغلب واکنشهای گسترده سیاستی را در سطوح ملی برمیانگیزند. وقتی که بحران مالی جهانی ۲۰۰۷ میلادی از طریق افزایش قیمت جهانی مواد غذایی، احتکار کالاها، ممنوعیت صادرات و ناامنی غذایی طولانی مدت، بحران جهانی غذا را دامن زد از آن زمان، نوسانات بیشتر قیمت مواد غذایی در سال ۲۰۱۱، در طول همهگیری کووید-۱۹، بحران غذایی مرتبط با جنگ در اوکراین و اخیرا جنگ آمریکا علیه ایران در میان سایر شوکها، بیثباتی سیستمهای جهانی کشاورزی-غذایی را برجسته کرده است.
مقابله با چالشهای جهانی غذا از طریق تملک زمینهای کشاورزی
در پاسخ به این چالشها، بسیاری از کشورها تلاش کردهاند تا با افزایش تولید مواد غذایی، تا حدی از طریق تملک زمینهای کشاورزی در خارج از کشور، نوعی سرمایهگذاری مستقیم خارجی، خود را در برابر وابستگی به بازارهای جهانی غذا و شوکهای مرتبط با سیستم کشاورزی-غذایی مصون کنند. تملک زمینهای کشاورزی و تولید غذا مرتبط با سرمایهگذاری مستقیم خارجی اغلب توسط کشورهایی (که سرمایهگذاریها در آنها انجام میشود و از آنجا سرچشمه میگیرند) با ظرفیت تولید کشاورزی پایین دنبال میشود.
مزیت نسبی کشاورزی نقش محوری در سرمایهگذاری مستقیم خارجی ایفا میکند؛ به طوری که کشورهای سرمایهگذار پشتیبانی مالی و فنی لازم را ارائه میدهند و کشورهای دریافتکننده، دسترسی به منابع طبیعی را فراهم میکنندمزیت نسبی کشاورزی نقش محوری در سرمایهگذاری مستقیم خارجی ایفا میکند؛ به طوری که کشورهای سرمایهگذار پشتیبانی مالی و فنی لازم را ارائه میدهند، در حالی که کشورهای دریافتکننده سرمایهگذاری، دسترسی به منابع طبیعی لازم را فراهم میکنند. به عنوان مثال، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس با کمبود منابع آب شیرین و زمینهای زراعی مواجه هستند، در حالی که کشورهای آفریقایی جنوب صحرای بزرگ آفریقا از این منابع نسبتاً برخوردارترند.
در واقع کالاییسازی غذا و مالیسازی سیستم کشاورزی-غذایی تا حد زیادی از طریق تمرکز شرکتها رخ میدهد. آخرین آمارها نشان می دهد در سطح جهانی، SWFها تقریباً ۷.۵ تریلیون دلار دارایی مالی در اختیار دارند.
از زمان بحران جهانی قیمت غذا در سالهای ۲۰۰۷-۲۰۰۸، برخی از SWFها به طور فزایندهای در سرمایهگذاریهای مرتبط با سیستم کشاورزی-غذایی، برای افزایش تأمین مواد غذایی داخلی کشورهای خود مشارکت داشتهاند برای مثال، از سال ۲۰۱۵، صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان سعودی (PIF) تمرکز خود را بر استقلال سرمایهگذاری گستردهتر از جمله در سیستمهای مرتبط با کشاورزی-غذا، معطوف کرد.
بحرانهای غذایی بینالمللی به مثابه حرکت آغازین صندوقهای ثروت ملی
صندوقهای ثروت ملی (SWFs)، مانند صندوق سرمایهگذاری عمومی قط (PIF)، اغلب به عنوان راهی برای سرمایهگذاری غذا و کشاورزی در جهان معرفی میشوند. از منظر تاریخی، در اوایل دهه ۱۹۷۰ طرح سبد نان که به صورت دوجانبه و چندجانبه از طریق چندین صندوق توسعه کشورهای عربی خلیج فارس تأمین مالی میشد، توسط بانک جهانی، صندوق بینالمللی پول و دولتهای غربی به عنوان یک سیاست آیندهنگر مورد استقبال قرار گرفت. پس از سال ۱۹۷۴، صندوق ثروت ملی کویت برای اولین بار شروع به اعطای وام صدها میلیون دلاری برای کمکهای ویژه به کشورهای غیرعرب در آسیا و آفریقا کرد. صندوق ثروت ملی قطر نیز در طول ۲۰ سال گذشته سرمایهگذاریهایی در صنعت کشاورزی اتیوپی دارد که بزرگترین آنها یک کشتارگاه در هراری است.
در سودان، سرمایهگذاریهای بزرگی در املاک و مستغلات و یک سرمایهگذاری در کشاورزی دارد که در مجموع بیش از ۵۰۰ میلیون دلار ارزش دارند. قطر همچنین یک صندوق سرمایهگذاری یک میلیارد دلاری در ویتنام تأسیس کرده است که بخشی از آن به کشاورزی اختصاص یافته است. امارات متحده عربی همواره به دنبال روابط نزدیک با دولت صربستان بوده است که شامل سرمایهگذاری در زمینهای کشاورزی و فروش اسلحه میشود. در سال ۲۰۱۳، صندوق توسعه امارات متحده عربی وام اولیه ۴۰۰ میلیون دلاری برای کشاورزی صربستان ارائه داد. اندکی پس از آن، الدهرا ۸ شرکت کشاورزی صربستانی را خریداری کرد و شرکت Elite Agro نیز شروع به عملیات زراعی خود در آنجا کرد.
در سال ۲۰۱۸، الدهرا داراییهای کشاورزی PKB Korporacija، بزرگترین مزرعه یوگسلاوی سابق را با وجود مخالفت ارتش صربستان تصاحب کرد. صندوق توسعه ابوظبی، یک وام ۴۰۰ میلیون دلاری به بخش کشاورزی صربستان داد. حصاد فود، بازوی کشاورزی صندوق ثروت ملی قطر، در سال ۲۰۰۹ یک شرکت تابعه استرالیایی با تمرکز بر گندم، جو و دام تأسیس کرد. در سال ۲۰۰۸، سازمان سرمایهگذاری قطر در شرکت حصاد فود سرمایهگذاری کرد تا تأمین مواد غذایی قطر را تضمین کند از آن زمان، حصاد فود مستقیماً صدها میلیون دلار در کشورهای جنوب جهان (مثلاً پاکستان، هند و عمان) سرمایهگذاری کرده است تا منابع غذایی ملی را افزایش دهد جدا از این، صندوقهای ثروت ملی (SWFs) سرمایهگذاران فعالی در بیوتکنولوژی کشاورزی-غذایی، فناوریهای کشاورزی و خدمات تحویل غذا، در میان سایر فناوریهای کشاورزی-غذایی هستند.
وضعیت صندوقهای ثروت ملی در کشور خلیج فارس
هر کشور حاشیه خلیج فارس حداقل یک صندوق ثروت ملی دارد، اما برخی مانند امارات، چندین صندوق ثروت ملی در اختیار دارند (هم در سطح فدرال و هم در سطح امارات) که به آنها اجازه میدهد یا در حوزههای خاص تخصص پیدا کنند یا بازارهای محوری را به صورت استراتژیک در اختیار بگیرند. مدیریت این صندوقهای ثروت ملی یک امر بسیار حساس سیاسی استهر کشور حاشیه خلیج فارس حداقل یک صندوق ثروت ملی دارد، اما برخی مانند امارات متحده عربی، چندین صندوق ثروت ملی در اختیار دارند (هم در سطح فدرال و هم در سطح امارات) که به آنها اجازه میدهد یا در حوزههای خاص تخصص پیدا کنند یا بازارهای محوری را به صورت استراتژیک در اختیار بگیرند. مدیریت این صندوقهای ثروت ملی یک امر بسیار حساس سیاسی است. به عنوان مثال، چه سازمان سرمایهگذاری ابوظبی ادعای استقلال قابل توجهی از تصمیمگیرندگان سیاسی دارد، اما از هر ۱۰ عضو هیئتمدیره، ۶ نفر از اعضای خانواده حاکم آل نهیان هستند؛ بنابراین، اختلافات خانوادگی در خلیج فارس تأثیر مستقیمی بر تحولات اقتصادی و سیاسی منطقهای و جهانی دارد.
سازمان سرمایهگذاری ابوظبی، صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان سعودی، سازمان سرمایهگذاری قطر، شرکت سرمایهگذاری دبی و سازمان سرمایهگذاری کویت در رتبهبندی ۱۰ صندوق ثروت ملی بزرگ جهان قرار دارند که داراییهای ترکیبی آنها بیش از ۲ تریلیون دلار آمریکا است.
اکنون صندوقهای ثروت ملی نقش محوری در توسعه اقتصادی ۳ پادشاهی خلیج فارس، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر، ایفا میکنند. آنها به عنوان ابزارهای کلیدی تأمین مالی و حاکمیتی در گذار از اقتصاد رانتی مبتنی بر نفت و گاز به سمت اقتصادهای متنوعتر عمل میکنند. در عین حال، همانطور که تحقیقات در مورد صندوقهای ثروت ملی به طور فزایندهای تأکید میکند، آنها صرفاً بازیگران اقتصادی نیستند، بلکه میتوانند برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی کشورهای مربوطه نیز مورد استفاده قرار گیرند.
در ۳ کشور خلیج فارس، این امر از همپوشانی پرسنلی بین کسانی که صندوقها را مدیریت میکنند و کسانی که سیاست داخلی و خارجی را هدایت میکنند، مشهود است. با این حال، به دلیل فرآیندهای تصمیمگیری عمدتاً مبهم در داخل صندوقها، اغلب تشخیص واضح بین انگیزههای اقتصادی و سیاست خارجی سرمایهگذاریهای خاص دشوار است. برای ارزیابی اهمیت سیاست خارجی صندوقهای ثروت ملی، این مطالعه بر منابع قدرت پادشاهیهای خلیج فارس تمرکز دارد.
بر اساس فعالترین صندوقهای ثروت ملی منطقه – که گاهی اوقات به عنوان «۵ کشور نفتی» شناخته میشوند – بررسی میشود که فعالیتهای آنها تا چه حد کشورهای مربوطه را قادر به اعمال قدرت سخت، نرم و تیز میکند. این ۵ صندوق عبارتند از صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان سعودی (PIF)، سازمان سرمایهگذاری قطر (QIA) و سازمان سرمایهگذاری ابوظبی امارات (ADIA)، شرکت مبادله و ADQ. تحلیلها نشان میدهد که پادشاهیهای خلیج فارس با موفقیت از صندوقهای ثروت ملی خود برای تبدیل درآمدهای نفتی به نفوذ در سیاست خارجی در هر ۳ بُعد قدرت – سخت، نرم و تیز – استفاده میکنند.
در بیشتر موارد، این صندوقها به عنوان ابزار مستقیم سیاست خارجی عمل نمیکنند. در مقابل، آنها با سرمایهگذاری در بخشهایی مانند صنعت تسلیحات، رسانه، ورزش و فناوریهای جدید و با مشارکت در همکاری هدفمند با بازیگران تأثیرگذار، دامنه اقدامات خارجی کشور مربوطه را افزایش میدهند.
در عین حال، این صندوقها تلاش میکنند تا اطمینان حاصل کنند که روابط سیاسی آنها تا حد امکان دور از دید عموم باقی بماند. برای این منظور، سرمایهگذاری در بازارهای خارجی از طریق سهام خصوصی یا ابزارهای سرمایهگذاری خطرپذیر انجام میشود، در حالی که تعاملاتی که میتواند انتقاد داخلی را برانگیزد – مانند سرمایهگذاریهای گسترده در سرزمین اشغالی – عمدتاً خارج از محدوده بررسی عمومی انجام میشود.
در سال ۲۰۲۴، صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان سعودی (PIF)، سازمان سرمایهگذاری قطر (QIA) و سازمان سرمایهگذاری ابوظبی امارات (ADIA)، شرکت مبادله و ADQ همگی برای سومین سال متوالی در بین ۱۰ صندوق ثروت ملی فعال جهان قرار گرفتند. این صندوقها که در مجموع به عنوان «۵ صندوق نفتی» شناخته میشوند، حدود ۶۱ درصد از کل حجم سرمایهگذاری – حدود ۱۸۰.۳ میلیارد دلار آمریکا – از حدود ۱۰۰ صندوق ثروت ملی در سراسر جهان را تشکیل میدهند.
حجم سرمایهگذاری ترکیبی این ۵ صندوق در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۱۰ میلیارد دلار آمریکا بود. با داراییهای ترکیبی حدود ۳.۵ تریلیون دلار آمریکا، آنها تقریباً یکچهارم از کل ارزش داراییهای صندوقهای ثروت ملی در سراسر جهان را کنترل میکنند که در حال حاضر کمی کمتر از ۱۵ تریلیون دلار آمریکا است.
کشورهای پادشاهی حاشیه خلیج فارس از دهه ۲۰۰۰ به بعد، به تدریج استراتژیهای سرمایهگذاری خود را تنظیم کردند. به دلیل افزایش شدید قیمت نفت بین سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۸، درآمد حاصل از صادرات هیدروکربن به طور قابل توجهی از هزینههای دولت فراتر رفت. در نتیجه، نرخ پسانداز دولت به طور قابل توجهی افزایش یافت و در سال ۲۰۰۷ به طور متوسط حدود ۴۰ درصد رسید. این تحول منجر به ورود سرمایههای کلان به صندوقهای ثروت ملی موجود و تأسیس صندوقهای جدید از این نوع شدبا این حال، ظهور آنها در بازارهای سرمایه بینالمللی تدریجی بوده و بیش از دو دهه پیش آغاز شده است. تا دهه ۱۹۹۰، رویکرد سرمایهگذاری ۴ کشور ثروتمند خلیج فارس – عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و کویت – عمدتاً محافظهکارانه بود. چون مازاد بودجه آنها از صادرات نفت و گاز عمدتاً در اوراق بهادار با درآمد ثابت و مهمتر از همه، اوراق قرضه دولتی ایالات متحده سرمایهگذاری میشد.
هدف، ایجاد داراییهایی برای تضمین درآمدها در بلندمدت، کاهش نوسانات چرخههای کالا و جلوگیری از به اصطلاح بیماری هلندی (یعنی از دست دادن رقابت در سایر بخشها ناشی از افزایش ارزش پول داخلی) بود. علاوهبر این، بازیافت دلارهای نفتی به تحکیم اتحاد با مهمترین شریک امنیتی این ۴ کشور – ایالات متحده – کمک میکرد.
کشورهای پادشاهی حاشیه خلیج فارس از دهه ۲۰۰۰ به بعد، به تدریج استراتژیهای سرمایهگذاری خود را تنظیم کردند. به دلیل افزایش شدید قیمت نفت بین سالهای ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۸، درآمد حاصل از صادرات هیدروکربن به طور قابل توجهی از هزینههای دولت فراتر رفت. در نتیجه، نرخ پسانداز دولت به طور قابل توجهی افزایش یافت و در سال ۲۰۰۷ به طور متوسط حدود ۴۰ درصد رسید، البته این سهم بین کشورهای مختلف بسیار متفاوت بود و این تحول منجر به ورود سرمایههای کلان به صندوقهای ثروت ملی موجود و تأسیس صندوقهای جدید از این نوع شد. حتی زمانی که نرخ پسانداز پس از سال ۲۰۰۷ کاهش یافت، داراییهای صندوقها همچنان رو به رشد بود و به طور فزایندهای به سرمایهگذاریهای شرکتی، پروژههای زیرساختی و طبقات دارایی جایگزین هدایت میشد.
بدین ترتیب، صندوقهای ثروت ملی از ابزارهایی که عمدتاً معطوف به پسانداز و تثبیت اقتصاد کلان بودند، به ابزارهایی با جهتگیری صریح توسعهای تبدیل شدند. برخلاف صندوق ثروت ملی کویت، سازمان سرمایهگذاری کویت (KIA) که تا به امروز عمدتاً به عنوان یک سرمایهگذار بینالمللی در سبد سرمایهگذاری فعالیت میکند و بنابراین به مدل کلاسیک صندوق ثروت ملی نزدیکتر است، صندوقهای عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی به سرمایهگذاران استراتژیک فعال تبدیل شدهاند. آنها سرمایهگذاریهای مستقیم شرکتی خود را گسترش دادهاند و اکنون نفوذ بیشتری بر صنایع غذایی بر جهتگیری استراتژیک شرکتهایی که در آنها سهام دارند، اعمال میکنند.
سخن پایانی
کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC)، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت، بحرین و عمان، مدتهاست که به دلیل ذخایر عظیم نفت و گاز خود و به عنوان مکانهایی که سرمایهگذاری خارجی زیادی را جذب میکنند، شناخته شدهاند. با این حال، در دهههای اخیر، آنها از طریق صندوقهای ثروت ملی (SWFs) خود به سرمایهگذاران جهانی قابل توجهی در عرصه غذا و کشاورزی تبدیل شدهاند. این صندوقها برخی از بزرگترین داراییهای جهان را مدیریت میکنند و شرکت سرمایهگذاری مبادله امارات متحده عربی و سازمان سرمایهگذاری ابوظبی (ADIA)، صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان سعودی (PIF) و سازمان سرمایهگذاری قطر (QIA) رهبری این امر را بر عهده دارند.
در اوایل سال ۲۰۲۵، صندوقهای ثروت ملی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در مجموع تقریباً ۵ تریلیون دلار دارایی را مدیریت میکنند و پیشبینیها حاکی از رشد ۷ تریلیون دلاری تا سال ۲۰۳۰ استدر اوایل سال ۲۰۲۵، صندوقهای ثروت ملی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در مجموع تقریباً ۵ تریلیون دلار دارایی را مدیریت میکنند و پیشبینیها حاکی از رشد ۷ تریلیون دلاری تا سال ۲۰۳۰ است. به طور جداگانه، صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان سعودی حدود ۱.۱۵ تریلیون دلار، صندوق سرمایهگذاری ابوظبی حدود ۱.۱۱ تریلیون دلار و صندوق سرمایهگذاری کویت به تازگی از مرز ۱ تریلیون دلار عبور کردهاند. این صندوقها تقریباً ۴۰ درصد از داراییهای صندوقهای ثروت ملی جهان را تشکیل میدهند که نشاندهنده نفوذ غالب آنها در دنیای مالی جهانی است. برای مثال، صندوق سرمایهگذاری عمومی امارات متحده عربی (Mubadala) سبد سرمایهگذاریهای تجدیدپذیر خود را در سطح جهانی گسترش داد و به اهداف غذایی کشاورزی و اقلیمی و تنوع اقتصادی کمک کرد.
صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان سعودی (PIF) به طور استراتژیک میلیاردها دلار در شرکتهای فناوری بینالمللی و سرمایهگذاریهای استارتآپی غذا کشاورزی، همسو با تغییر ساختار اقتصادی چشمانداز ۲۰۳۰، سرمایهگذاری کرده است. PIF به تنهایی داراییهای خود را در سال ۲۰۲۳، با تمرکز بر زیرساختهای داخلی و املاک و مستغلات، ۲۹ درصد افزایش داد و تا سال ۲۰۳۰، داراییهای خود را به ۲ تریلیون دلار هدف قرار داده است که آن را به بزرگترین صندوق ثروت ملی در سراسر جهان تبدیل کرد. فراتر از بازده اقتصادی، این سرمایهگذاریها در خدمت اهداف دیپلماتیک هستند. آنها روابط دوجانبه را تحریک میکنند، تبادل فرهنگی را ترویج میدهند و کشورهای خلیج فارس را به عنوان مشارکتکنندگان فعال در توسعه کشاورزی جهانی قرار میدهند. سرمایهگذاریهای امارات متحده عربی در مؤسسات کشاورزی نشان میدهد که چگونه سرمایه مالی، قدرت نرم و تصویر ملی را تقویت میکند.
صندوق ثروت ملی قطر، سازمان سرمایهگذاری قطر (QIA) که داراییهایی بالغ بر ۵۵۰ میلیارد دلار را مدیریت میکند، نشان میدهد که چگونه دیپلماسی سرمایهگذاری نفوذ سیاسی واقعی ایجاد میکند. فراتر از سرمایهگذاریهای شناختهشده در ورزش و خردهفروشی کالاهای لوکس، سبد سرمایهگذاری قطر بخشهایی مانند مخابرات، مراقبتهای بهداشتی، زیرساختهای کشاورزی و انرژیهای تجدیدپذیر را به ویژه در آفریقا و آسیا در بر میگیرد. این سرمایهگذاریها با تلاشهای دیپلماتیک قطر همسو هستند و به این کشور کمک میکنند تا به عنوان یک میانجی جهانی و مرکز دیپلماتیک ظهور کند. به عنوان مثال، قطر سرمایهگذاریهای قابل توجهی در آفریقای مرکزی و جنوبی در زمینه انرژی، معدن و زیرساختهای دیجیتال انجام داده است که هم از رشد اقتصادی و هم از روابط دوجانبه قوی که برای استراتژی دیپلماتیک آن حیاتی است، پشتیبانی میکند.
صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان سعودی (PIF) همچنین از طریق سرمایهگذاریهای منطقهای خود نقش دیپلماتیک بزرگی ایفا میکند. یک نمونه کلیدی، توافق سال ۲۰۱۶ است که در آن مصر دو جزیره در دریای سرخ را به عربستان سعودی واگذار کرد، توافقی که با سرمایهگذاری و کمک عربستان سعودی در زمانی که مصر با مشکلات اقتصادی روبرو بود، مرتبط بود. اخیراً، عربستان سعودی پیشنهاد خرید منطقه راس غمیلا، یک مکان گردشگری برتر در دریای سرخ در نزدیکی شرمالشیخ، را داد و روابط اقتصادی و دیپلماتیک خود را با مصر بیشتر تعمیق بخشید. علاوهبر این، صندوقهای ثروت ملی خلیج فارس در لجستیک غذایی بنادر، پتروشیمی و بخشهای مالی مصر سرمایهگذاری میکنند که به بهبود اقتصادی مصر و در عین حال گسترش نفوذ منطقهای خلیج فارس کمک میکند.
صندوق ADQ امارات متحده عربی و QIA قطر در بازارهای پس از جنگ مانند عراق فعال هستند و میلیاردها دلار در زیرساختهای غذا، کشاورزی و خدمات مالی سرمایهگذاری میکنند و از تلاشهای تثبیت و ادغام اقتصادی حمایت میکنند. این موارد نشان میدهد که چگونه صندوقهای ثروت ملی به ابزارهای دیپلماتیک حیاتی تبدیل شدهاند و از سرمایه خود برای تقویت مشارکتها و تأثیرگذاری بر رویدادهای منطقهای استفاده میکنند.
اقتصاد
دیدگاهها و نظرات کاربران
بدون دیدگاهبرای ثبت دیدگاه باید وارد حساب کاربری خود شوید
جهت ارسال نظرات، مشارکت در گفتگو و تعامل با نویسندگان، لطفاً وارد شوید یا عضو شوید.
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.